Advertentie Klank.nl Advertentie Klank.nl Advertentie Klank.nl Advertentie Klank.nl Advertentie Klank.nl Advertentie Klank.nl Advertentie Klank.nl Terug Hoger  
KlankKoekje
Klank.nl
Een greep uit de harmonica’s van Karel van der Leeuw

De Utrechtse Leeuw is trekharmonicabouwer

Op het uithangbord boven een soort ijzeren poortdeur aan de 1e Daalsedijk 192 in Utrecht staat: Atelier voor Muziek en Ambacht. Het geeft precies weer wat er in de achterliggende ruimten, die harmonicabouwer Karel van der Leeuw deelt met strijkinstrumentenbouwer Lies Muller, gebeurt. De vertrekken, overkapte binnenplaats en poort van een vroegere school, zijn ruim en geven voldoende mogelijkheden voor werk en cursussen.

Jaargang 2, 1e kwartaal 1992, nummer 2

Karel, harmonicabouwer is geen vak dat je via een beroepskeuzetest zal worden aangereikt, er zijn geen opleidingen voor. Hoe word je het dan wel en waarom?

“Door je alles zelf eigen te maken en niet te verwachten dat je er rijk van wordt. Dus hard werken en veel idealisme voordat het eerste succesje zich aandient. Je moet er heel veel voor weten, de ambachtelijke kant moet je helemaal beheersen en vanzelfsprekend moet je ook verstand van muziek hebben.

Alles aan mijn instrument doe ik zelf, behalve de tongen en de balg.
Vroeger deed ik ook de balg nog zelf, maar dat is echt veel te duur en de kwaliteit van de fabrieksbalgen is even goed.
Ooit ben ik begonnen op een kastje van vijftig gulden te spelen, merkte dat er iets niet deugde en ging dat herstellen. Ander kastje gekocht, zelfde verhaal. Ik woonde toen in Valkenswaard met een stel mensen die veel aan houtbewerking deden en vandaar dat het verlangen bij me opkwam zelf een eigen trekzak te maken en dat was het begin.
 

Klank.nl
Wordt Karel’s dochtertje een nieuw harmonica-talent?

Omdat er geen handboeken zijn voor een harmonicabouwer moet je alles zelf uitzoeken. Er zijn wel wat boeken maar geen werktekeningen. Dus je neemt bestaande instrumenten als voorbeeld en sommige dingen kun je dan slimmer oplossen. Dan ga je kiezen. In het begin heb ik veel foto’s gemaakt om basisgegevens te krijgen. Ik heb niets opgeschreven, het kaartsysteem zit in mijn hoofd.
Waar ook tijd en moeite in gaat zitten is het verzamelen van het juiste materiaal. Welke houtsoorten kun je het beste gebruiken en waar haal je die?

We zitten hier op deze plek fijn met verschillende ambachten bij elkaar, ik zit hier met Lies die violen bouwt en mijn buren zijn restaurateurs. Dus onder het koffiedrinken worden heel wat gegevens uitgewisseld. Ook de machines van elkaar kun je gebruiken.”

We kijken om ons heen in de grote werkplaats. Er staat voor een kapitaaltje aan machines en handgereedschappen. Verder heel veel hout, een collectie mallen en trekharmonica’s in diverse stadia. Een investering in tijd, denkkracht en geld.

“Ik ben nu tien jaar bezig en ga binnenkort in serie bouwen zodat ik een collectie aan kan bieden. Veel mensen die wat langer spelen hebben graag een handgebouwde harmonica omdat je dan precies kunt aangeven welk geluid je wilt hebben. En dat geluid kan ik maken.
Een bekend speler van Cajunmuziek wilde dat ik een harmonica bouwde voor die muziek maar dan niet te schreeuwerig. Toen heb ik er een gebouwd met een wat bescheidener geluid, maar dat was weer te beschaafd. Moest-ie toch wat schreeuwachtiger. Nu is hij heel tevreden.
 

Klank.nl
In het atelier

Want iedereen wil zijn eigen geluid. Dat kan je dus regelen, want een heleboel dingen weet je van tevoren. De houtsoort is ondergeschikt maar bepalend voor het karakter van een trekzak zijn de blokken.
Hoe je dit maakt, hoever de kleppen opengaan en hoe groot allerlei gaten moeten zijn….. Het stemmen is belangrijk, maar ook hoe het geluid er in- en er uitgaat.
Ik heb hier dikke stukken vurenhout liggen van 130 jaar oud, daar maak ik tongenblokjes van. Die moeten uit één stuk. Dit hout is van een dakgedeelte van een oude school en nog helemaal gaaf. Want meestal is slopershout ongeschikt, omdat het zo beschadigd is. Had ik dan geluk mee. Want je kunt niet naar de Hubo stappen en zeggen: Heeft u wat hout van 130 jaar oud? Er gaat zo ontzettend veel tijd zitten in het organiseren van het materiaal.”
 

Klank.nl

De KLANK van een instrument mag dan belangrijk zijn, ook de afwerking telt.

We bekijken de trekzakken die in de werkplaats staan. Het zijn simpele, goed gevormde monicaatjes met mooi gedraaide boutjes. Tot in de puntjes afgewerkt.
Eén trekharmonica is prachtig versierd met intarsia. Intarsia is inlegwerk van verschillend gekleurde houtsoorten, een zeer tijdrovende bezigheid.
Nog tijdrovender is het politoerwerk van een ander exemplaar. Met een politoerbal, een ineengerolde lap, wrijft men met een mengsel van schellak in alcohol zolang over het hout tot het glad en glanzig wordt. Het hout wordt spiegelglad en beschermd tegen atmosferische invloeden.
Het derde ambacht wat beoefend wordt bij de uiterlijke afwerking is het kleuren met meekrap. Tegenwoordig wordt gepoogd een dieprode kleur te krijgen door beitsen maar mooier is het inkleuren met meekrap. Een poeder, afkomstig van een plant die vroeger vooral in Zeeland verbouwd werd om de kleurstof en voor medicinaal gebruik.

Op alle instrumenten staat zijn handelsmerk, een klein leeuwtje.

Uit onvrede met de bestaande (zware) koffers maakt Karel nu ook zelf koffers. Er wordt triplex van 4 mm. gebruikt, dat is niet erg dik maar door de speciale constructie worden ze toch stevig en zijn ongeveer de helft lichter.
Twee avonden in de week geeft Karel nog harmonicales en af en toe reparatiecursussen. De cursisten kunnen met hun instrumenten komen en krijgen hulp bij het herstellen van de mankementen. Door bij elkaar te kijken leert men ook van anderen.

Maar wat vindt Karel van der Leeuw zelf belangrijk aan een trekharmonica?

“Het belangrijke aan een trekzak is het feit dat hij zijn dynamiek behoudt. Het gebeurt veel dat er 3-rijers gebouwd worden waar mogelijkheden op zitten die je nooit hoeft te gebruiken. Dan worden het van die lompe kasten. Ik probeer het subtieler. Ik probeer met een paar knopjes toch veel mogelijkheden erin te krijgen. Dan behoud je de dynamiek. En zo dien je ook de ontwikkeling van de trekharmonicamuziek. Daar houd ik me ook mee bezig. We moeten niet stil staan bij het repertoire van vroeger. Ik bouw op de ontwikkeling, wat extra bassen erbij, wat extra tonen om gecompliceerder muziek mogelijk te maken.